در این تحقیق، لایه ها و سطوح واژگانی در وندهای زبان فارسی، از نگاه صرف واژگانی مطالعه می شوند. این وندها با توجه به رفتارشان نسبت به پایه ای که به آن افزوده می شوند، به دو دسته خنثی و غیرخنثی تقسیم می شوند. وندهای غیرخنثی به لایه اول و وندهای خنثی به لایه دوم تعلق دارند. بیشتر وندهای زبان فارسی غیرخنثی و تکیه بر هستند؛ یعنی جایگاه تکیه را به روی خود منتقل می کنند.

سبک شناسی لایه ای که یکی از رویکردهای زبان شناسانة سبک شناسی است، به بررسی سطوح مختلف زبانی یک اثر از آواشناسی تا معناشناسی می پردازد و از این لحاظ، از دقیق ترین و کاراترین روش های این علم به شمار می رود. یکی از مهم ترین لایه های زبان، لایة واژگانی است که بررسی آن در سبک شناسی، اهمیت زیادی دارد. از آنجا که گزینش واژگان، رابطه ای مستقیم با سبک هر نویسنده یا شاعر دارد، بررسی سبک شناسانة این لایه، به شناسایی سبک آثار هر هنرمند، بسیار کمک می کند و رابطة گزینش واژگان را با معنا و بافتی که هنرمند در آن قرار دارد، نشان می دهد. در این پژوهش، به بررسی سبک شناسانة لایة واژگانی قصاید کمال الدین اسماعیل، یکی از شاعران معروف قرن ششم و هفتم هجری پرداخته شده است تا رابطة گزینش واژگان او با معنا و فضای شعری اش نشان داده شود. این پژوهش نشان می دهد کمال الدین در موضوعات مختلف، واژگانی مناسب را برای شعر خود برمی گزیند و واژه های پربسامد قصاید او ارتباطی کامل با فضای شعری او و گفتمان حاکم بر شعرش، یعنی گفتمان مدح دارد، به طوری که این واژه ها در مدح دلاوری ها و جنگاوری های ممدوح، ستایش بخشش و کرم او و توصیف طبیعت به کار رفته اند. همچنین بررسی این لایه، از غلبة فضای حسّی بر انتزاعی در اشعار او حکایت دارد.  

سبک شناسی لایه ای، روشی نوین در مطالعه ی مشخّصه های سبکی یک اثر است که با طرح لایه ها و مؤلّفه های مناسب متن به بررسی عملی و عینیِ سبک متون مختلف می پردازد. با تحلیل متن در پنج لایه ی آوایی، واژگانی، نحوی، معنی شناختی و بلاغی، مشخّصه های برجسته ی سبک و نقش و ارزش آن ها در هر لایه مشخّص شده و کشف و تفسیرِ پیوند مشخّصه های صوری متن با محتوای آن آسان تر می گردد و هدف نهایی که کشف جهان بینی حاکم بر متن است، حاصل می شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی ویژگی های بارز سبکی سوره ی «نبأ» در سه لایه ی نحوی، آوایی و واژگانی پرداخته است تا چگونگی بازتاب اندیشه ی آخرت گرایی حاکم بر آن، با به کارگیری متغیّرهای مناسب هر لایه نشان داده شود. این پژوهش در پی پاسخ به دو سوال ذیل می باشد: 1-هرکدام از متغیّرهای موجود در لایه های سه گانه چگونه با موضوع اصلی سوره که پیرامون معاد است، ارتباط برقرار می کند؟ 2-کدام لایه نقش برجسته ای در ملموس نمودن مضمون اصلی سوره یعنی معاد دارد؟ در این مقاله، برای بررسی لایه ی نحوی، سه متغیّر طول جمله، وجهیّت و صدای دستوری؛ در لایه ی آوایی، ریتم و دلالت آواها و در لایه ی واژگانی رمزگان انتخاب شد. برآیند تحقیق حاکی از آن است که کوتاهی آیات با توجّه به موضوع اصلی سوره که پیرامون قیامت است، اندیشه ی کوتاهی عمر و لزوم آمادگی برای زندگی اخروی را به انسان ها گوشزد می کند. غلبه ی وجه معرفتی-اخباری، اطمینان و قطعیّت کلام خداوند را در مورد وقوع قیامت نشان می دهد و غلبه ی صدای دستوری منفعل، نشان گر حالت انفعالی جهان و آدمی است که با پیچیده شدن طومار هستی به سوی سرنوشت محتوم خویش حرکت می کند؛ سرنوشت شوم بدکاران و فرجام نیک پرهیزگاران. ریتم تند و کوبنده و استفاده ی بالا از آواهای مجهور و شدید که چونان فریادها و ضربه های بی امان بر حسّ آدمی فرود می آید، او را به اندیشه و تدبّر در هستی فرا می خواند و این که در پسِ چنین تدبیر متقن و دقیقی، حتماً قیامتی و حسابی و بهشتی و دوزخی هست و حضور رمزگانی همچون «النبأ العظیم»، «یوم الفصل»، «نفخ الصور»، «جهنّم»، «حمیم»، «طاغین»، «غسّاق»، «جزاء»، «عذاب»، «متّقین»، «مفازاً»، «ذلک الیوم» و «عذاباً قریباً» اندیشه ی مزبور را تقویت می کند. در ضمن از بین لایه های مذکور، لایه ی نحوی به دلیل ظرفیّت بالایی که در ایجاد معانی مختلف دارد، بیشترین نقش را در راستای خدمت به موضوع اصلی سوره ایفا کرده است.

سبک شناسی دانشی است که به مطالعۀ شیوۀ کاربرد زبان در متون می پردازد و در این مطالعه از روش های گوناگون بهره می برد. یکی از روش هایی که این دانش در تحلیل متون ادبی از آن بهره می برد، سبک شناسی لایه ای است. سبک شناسی لایه ای، روشی است که از شیوه های مختلف، در بررسی متون بهره می گیرد. در این شیوه متن درپنج لایۀ آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک (فکری) بررسی می شود تا علاوه بر بررسی ویژگی های سبکی متن، اندیشه و نگرش مؤلف در موضوع­ های مختلف آشکار شود. تذکرةالاولیاء عطار نیشابوری به دلیل برجستگی زبانی و فکری، قابلیت بررسی بر اساس این شیوه را دارد. در این مقاله، نگارندگان باروش تحلیلی-آماری، صفحات منتخب تذکرةالاولیاء را در سه لایۀ واژگانی، نحوی وبلاغی بررسی کرده اند و به ویژگی های برجستة هر لایه پرداخته اند. در این بررسی، در لایة واژگانی، واژه ها با نگرش و اندیشة قبلی انتخاب شده اند. در لایة نحوی، چیدمان و پیوند جمله ها در کنار هم بر اساس هدف نویسنده از ذکر آن حکایت صورت می پذیرد و انتخاب وجه فعل، قید، حرف اضافه و پسوند نیز در راستای القای مفهوم و با توجه به ایدئولوژی نویسنده انجام می شود. در لایة بلاغی، تضاد بیشترین بسامد را دارد و با قدرت موسیقی آفرینی خود، فضاسازی و انتقال ایدئولوژی در انتقال مفهوم و نگرش نویسنده مؤثر است. افکار و ایدئولوژی عطار در بررسی هر سه لایه به صورت آشکارا و ضمنی قابل بازیابی است.

کشف لایه های زیرین معنایی قرآن کریم در رسیدن به برداشت های جدید از قرآن، کارایی به سزایی دارد. بهره بردن از روش های نوین و یافته های جدید علم زبان شناسی در کنار به کار بستن قواعد با ارزش علم اصول، گام کارآمدی در دست یابی به لایه های معنایی عمیق قرآن شمرده می شود. یکی از این روش ها، توجه به هنجارگریزی در متن مقدس وحی است. در این پژوهش که با روش توصیفی تحلیلی انجام می شود، شیوه ای نوین برای کشف دلالت های التزامی آیات قرآن، پیشنهاد شده و با بررسی نمونه هایی از آیات قرآن کریم نشان داده شده دقت در هنجارگریزی چگونه می تواند به پیداکردن معانی جدید در آیات قرآن بینجامد. افزون بر بیان معانی التزامی، شواهدی از کلام معصومان (ع) و سخن مفسران و بزرگان دین نیز برای بیان حجیت و نشان دادن صحت چنین برداشت هایی ارائه شده است.

سبک شناسی لایه ای، یکی از شیوه های بررسی آثار ادبی به شمار می رود. در این روش متن به لایه هایی تقسیم شده، با بررسی لایه های آن، به مطالعه و بررسی متن پرداخته می شود. آواها و واژه های به کار گرفته شده در یک متن از لایه های مهم در فصاحت و شیوایی آن به شمار می رود. نهج البلاغه دارای سبک ادبی و کلامی شیوا و بلیغ است که واکاوی و بررسی لایه های سبکی موجود در این کتاب ارزشمند می تواند از مفاهیم والا و نهفته و زیبایی های موجود در آن پرده بردارد. خطبه 221 نهج البلاغه با محوریت اخلاقی به بیان برحذر داشتن از غفلت، شرح حال گذشتگان، احوال مردگان و عبرت از آنان می پردازد. مقاله حاضر به بررسی دو لایه آوایی و واژگانی به شیوه توصیفی تحلیلی در خطبه مذکور پرداخته است. موسیقی و آهنگ ناشی از تکرار آواها و سجع و جناس موجود در خطبه در لایه آوایی بر زیبایی محتوایی متن افزوده است و استفاده از واژه های مترادف و متضاد و تلفیقی از واژگان انتزاعی و عینی هم سو با مضامین خطبه و همچنین بسامد بالای جمع مکسر کثرت، از ویژگی های بارز در لایه واژگانی است.

در آثار برجستة ادبی، ظرایف هنریِ خاصی در نحوة کاربرد واحدهای زبانی در لایه های مختلف وجود دارد. هفت پیکر نیز از آثار کم‎نظیری است که در سطوح مختلف آن از ظرفیت‎های زبانی و شگردهای بلاغیِ متنوعی در جهت انسجام متن و تقویت محتوا استفاده شده است. بعضی از تمهیدات زبانی در لایة واژگانی، نوعی تشخّص سبکی را در این اثر ایجاد می کند . اثرِ ادبی متشکّل از لایه های درهم تنیده است؛ از این رو تحلیل متن هفت‎پیکر با رویکرد سبک‎شناسی لایه‎ای شیوة مناسبی برای کشف ظرفیت های زبانی و کارکردِ هنریِ واحدهای زبانی است. از آن جا که محتوای یک اثر، ائتلافی از معانی واژه ها است و لایة واژگانی کابردی ترین لایه در کشف سبک، ظرایف معنایی و جهان بینی شاعر است. واکاوی و تحلیل لایة واژگانی در کشف ظرفیت های زبانی و پیوند هنری زبان و معنا بسیار کارآمد است. روش تحقیق در این پژوهش روش تحلیلی-توصیفی که به شیوه استقرایی فراهم آمده است. در این پژوهش سعی بر آن است که با بررسی لایة واژگانی به ویژه هنرِ واژه گزینی، کارکردهای هنریِ این سازة زبانی در ایجاد وسعت معنایی و نحوة تولید و انتقال مفاهیم مشخص گردد. سراینده به منظور ایجاد شیوه ای نوبنیان در زبان، از ظرفیت های متعددی در لایة واژگانی بهره می برد. همخوانی زبان و شخصیت راوی، انباشت های واژگانی، تناسب واژه با نوع ادبی، پیوند با فرامتن، آفرینش تصاویر ژرف ساختی، پیوند واژه های نشاندار با عناصر داستانی، وجوه معنایی در التزام واژه نمونه هایی از این تمهیدات زبانی در سطح واژگان است که سبب پیوند هنری زبان و معنا می گردد.

زمینه و هدف: ابومسلم نامه یکی از قصه هایی است که در طول تاریخ محبوبیت بسیاری نزد عامه داشته و راویان متعددی تحریرهای مختلفی از آن شکل داده اند. در نسخه های خطی ابومسلم نامه به نام راویانی چون ابوطاهر طرسوسی، ابوبکر رازی و هشام سرخسی اشاره شده است. پژوهش حاضر براساس ابومسلم نامه منسوب به ابوطاهر طرسوسی به تصحیح حسین اسماعیلی است. مصحح زمان شکلگیری این تحریر را نیمه دوم قرن پنجم هجری تخمین زده است. در متن حاضر ابومسلم که خود از نسل عباس عموی پیامبر است، به همراه گروهی از دوستداران آل رسول، که عمدتاً پیشه ور هستند، به خونخواهی شهیدان کربلا علیه خلافت اموی قیام میکنند. سؤال این است که چه گفتمانی در شکلگیری این روایت از ابومسلم نامه نقش داشته است؟ متن چه جنبه هایی دارد و این امر چگونه با استفاده از واژه ها نشان داده شده است؟ روش مطالعه: برای دست یافتن به پاسخ این پرسش، از سبک شناسی در لایۀ واژگانی با تکیه بر شناخت رمزگانها و واژه های نشاندار بهره گرفته شده است. یافته ها: با شناخت رمزگانها و واژه های نشاندار متن دریافتیم که گفتمان فتوت، نقش اساسی در تولید این متن دارد و واژه های نشاندار، شامل واژه های نشاندار حماسی و غنایی میشوند که در این بین غلبه با واژه های نشاندار حماسی است. از طرف دیگر بررسی واژه ها نشان میدهد تقابل یکی از رابطه های کلیدی میان واژه های این متن است؛ بطوریکه کل متن حول تقابل دوگانه محبان آل رسول-مروانیان شکل گرفته و تقابل ما-آنها را به وجود می آورد. همچنین گوینده از رمزگانهای دینی و واژه های نشاندار درجهت تقویت این تقابل بهره میگیرد. نتیجه گیری: بطور کلی میتوان گفت این تحریر از ابومسلم نامه، تحت تأثیر گفتمان فتوت تولید شده است. ضمناً متنی تقابلی بوده و دارای دو جنبۀ ایدئولوژیک و پهلوانی است.

با نگاهی گذرا به پژوهش های نقد آثار ادبی به جایگاه مهم سبک شناسی در این تحقیقات پی برده می شود. در سبک شناسی اعمال ادبی صرف نظر از شکل لغوی آن ها به زیبایی شناسی و ارزش فنی موجود در آن ها توجه می شود، چرا که نخستین ارزش ادب به عنوان هنر کلامی در شیوه بیان آن در رابطه با مضمون خاص نهفته است. قرآن کریم به عنوان کتاب آسمانی اثر ادبی ممتازی است که خداوند به بشریت ارزانی داشته است، تفسیر آن بدون درک و تعمق در سبک ویژه آن ناممکن خواهد بود. یکی از شیوه هایی که قرآن کریم در بیان فکر و ایده از آن بهره جسته است بلاغت متمایز و والای آن می باشد. بلاغتی که گاهی اعجاز قرآن کریم را در این خصیصه منحصر دانسته اند. با عنایت به این که بلاغت به سه شاخه معانی بیان و بدیع تقسیم میشود در این مقاله به سبک شناسی محسنات معنوی به کار رفته در سوره مبارکه نساء از قبیل طباق مقابله مشاکله توریه توجیه مراعات نظیر جمع تفریق تقسیم با جمع و تفریق پرداخته می شود، آنگاه کار کردهای فنی آن در این سوره مبارکه مورد بررسی و تحلیل قرار می گیرد.

رشید وطواط، ازجمله شاعران و نویسندگان نامدار سده ششم به شمار می آید و نامه های فارسی او، که از درخشان ترین نمونه های نثر منشیانه در میان متون منثور این دوره، محسوب می شود، چنان برجسته است که در شناخت سبک فردی نویسنده و سبک منشیانه این دوره، از اعتبار و اهمیتی ویژه برخوردار است. وی در این اثر، با استفاده از لغات غریب، تشبیهات و استعارات زیبا و هماهنگی شکل و محتوا و رعایت نظم جملات، ساختاری کامل و بی نقص ارائه کرده است؛ از این رو، بررسی سبکی نامه های او در شناخت ابعاد فکری، شخصیتی و هنری او بایسته می نماید. از سوی دیگر، بررسی سبک های مختلف نویسندگان و شاعران در قالب تحلیل موشکافانه لایه ای، شیوه نوینی است که بحث در مباحث سبکی را سهل و در عین حال دقیق و از اعتبار علمی بیشتری برخوردار کرده است. بنابراین، هدف مقاله حاضر، تحلیل و بررسی لایه های آوایی، واژگانی، نحوی و بلاغی نامه های فارسی او با شیوه توصیفی-تحلیلی است تا از رهگذر تقسیم لایه های کلان به لایه های خرد و تجزیه و تحلیل آن، نشان دهد که کاربرد موسیقی درونی متن با استفاده از واژه های انتزاعی و نشان دار و برجسته سازی کلام، استفاده خلاقانه از عناصر زبانی (تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه)، اخلاق محوری، تصویرسازی و مفهوم گرایی در نامه های فارسی او به عنوان مشخصه اصلی سبک نویسنده به شمار می آید.